This post is also available in:

زنان، سرمایه و رهبری در دنیای تجارت؛ روایت‌هایی از تجربه کارآفرینی در اسپانیا

نیم میلیون یورو بدهی، ۲۷ کارمند که ادامه همکاری با آن‌ها دیگر ممکن نبود و شرکتی که تنها سه سال پس از تأسیس، با تصمیم یکی از شرکای تجاری‌اش به بن‌بست رسید. این بخشی از تجربه گریسل گاریدو، کارآفرین باسابقه صنعت امنیت الکترونیکی اسپانیاست؛ تجربه‌ای که دشواری کارآفرینی را فراتر از تصویر آشنای موفقیت و رشد نشان می‌دهد.

روایت گاریدو یکی از سه دیدگاهی است که در نشست‌های «زنان و رهبری» اتاق بازرگانی مادرید مطرح شد. آلیسیا اِ. کافمن از رابطه زنان با پول و اختیار مالی گفت و اینماکولادا سانچز راموس آینده مهندسی و جایگاه متخصصان فناوری در مدیریت را بررسی کرد. کنار هم قرار گرفتن این سه روایت، بحث کارآفرینی زنان در اسپانیا را از آغاز یک کسب‌وکار به پرسشی گسترده‌تر می‌رساند: زنان چگونه می‌توانند منابع، تجربه و دانش خود را به قدرت تصمیم‌گیری اقتصادی تبدیل کنند؟

این پرسش در اقتصادی با میلیون‌ها بنگاه کوچک، حضور گسترده شرکت‌های خانوادگی و رشد فناوری‌های دیجیتال، ابعاد ملموسی پیدا می‌کند. طرح آن در برنامه‌های اتاق بازرگانی مادرید نیز نشان می‌دهد این نهاد، تقویت جایگاه زنان در اداره و توسعه کسب‌وکارها را جدی گرفته است.

استقلال مالی؛ فراتر از داشتن درآمد

آلیسیا اِ. کافمن (Alicia E. Kaufmann) رابطه زنان با پول را از منظر رفتار اقتصادی و تجربه‌های خانوادگی بررسی کرد. در این نگاه، پول افزون بر نقش مبادله‌ای، با احساس امنیت، استقلال، آزادی انتخاب و جایگاه اجتماعی پیوند دارد و نگرش مدیران به ریسک، پس‌انداز و سرمایه‌گذاری بر مسیر شرکت اثر می‌گذارد.

محور اصلی سخنرانی او فاصله میان داشتن درآمد و برخورداری از استقلال مالی بود. کافمن از زنی تحصیل‌کرده یاد کرد که پس از بیماری همسرش دریافت شناخت کافی از حساب‌های بانکی و وضعیت مالی خانواده ندارد. آگاهی از دارایی‌ها، بدهی‌ها و تعهدات، شرط مشارکت در تصمیم‌های مالی است؛ چه در خانواده و چه در اداره بنگاه.

مالکیت کسب‌وکار و شفافیت مالی در شرکت‌های خانوادگی

بر اساس آمار مؤسسه ملی آمار اسپانیا (INE)، در ابتدای سال ۲۰۲۵ حدود ۱٫۸۶ میلیون بنگاه متعلق به اشخاص حقیقی ثبت شده بود که ۳۷٫۹ درصد آن‌ها مالک زن داشتند. این سهم در «سایر خدمات» به ۶۵٫۴ درصد و در آموزش، سلامت و خدمات اجتماعی به ۵۹٫۱ درصد می‌رسید. با این حال، تعداد صاحبان کسب‌وکار تنها بخشی از تصویر است؛ اندازه بنگاه، دسترسی به سرمایه و میزان اختیار در تصمیم‌های مالی نیز اهمیت دارند.

این تمایز در شرکت‌های خانوادگی پررنگ‌تر است. به گزارش مؤسسه شرکت‌های خانوادگی اسپانیا (IEF)، حدود ۹۲٫۴ درصد شرکت‌های تجاری این کشور خانوادگی‌اند؛ بیش از ۱٫۱ میلیون شرکت که نزدیک به ۱۰٫۲ میلیون نفر را به کار گرفته‌اند و حدود ۷۰ درصد اشتغال و ۵۷٫۲ درصد ارزش افزوده بخش خصوصی را در اختیار دارند. در این شرکت‌ها ممکن است یکی از اعضای خانواده مسئولیت فروش یا حتی مدیریت اجرایی را بر عهده داشته باشد، اما از تعهدات بانکی یا ساختار سهام‌داری بی‌اطلاع باشد؛ فاصله‌ای که در بحران یا انتقال مدیریت میان نسل‌ها آشکار می‌شود.

زنان در بازار کار؛ فاصله اشتغال تا مدیریت

بر اساس بررسی نیروی کار INE برای سال ۲۰۲۵، حدود ۷۶٫۳ درصد زنان شاغل مافوق سازمانی داشتند اما خود مسئول سرپرستی دیگران نبودند؛ این نسبت برای مردان ۶۵٫۷ درصد بود. سهم مدیران شرکت‌های بزرگ و متوسط از کل زنان شاغل ۰٫۳ درصد و از کل مردان شاغل یک درصد گزارش شد.

کافمن ساختارهای سازمانی سخت‌گیرانه، ساعات کاری طولانی و دشواری هماهنگی مسئولیت‌های خانوادگی و حرفه‌ای را از موانع اصلی دانست. آمار رسمی نیز نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۵۲ هزار نفر از شاغلان اسپانیا، که بیشترشان زن بودند، برای مراقبت از افراد وابسته پاره‌وقت کار می‌کردند. فراهم‌کردن امکان تداوم مسیر حرفه‌ای این افراد، بخشی از مدیریت سرمایه انسانی بنگاه‌هاست.

گریسل گاریدو؛ از شکست تا بازسازی کسب‌وکار

گریسل گاریدو (Grisel Garrido)، مدیرعامل شرکت Prevent Security Systems، در جمهوری دومینیکن متولد شد و پس از مهاجرت به اسپانیا در صنعتی پیشرفت کرد که حضور زنان در آن محدود بود. او سرانجام مدیریت فعالیت‌های شرکت چندملیتی Tyco International در اسپانیا را بر عهده گرفت و به گفته خودش، در مقطعی ۵۸۶ نفر تحت مدیریت او کار می‌کردند. گاریدو پس از سال‌ها تجربه مدیریتی به دانشگاه بازگشت و در ۵۹ سالگی مدرک خود را در حوزه امنیت و دفاع گرفت.

نخستین تجربه مستقل کارآفرینی او اما با شکست همراه شد: شرکت توزیعی‌اش سه سال پس از تأسیس، با توقف برنامه توزیع شریک تجاری خود روبه‌رو شد و حدود نیم میلیون یورو بدهی و پایان همکاری با ۲۷ کارمند به جا ماند. او در روایت این بحران، بیش از رقم بدهی، بر تلخی تصمیم درباره کارکنان تأکید کرد.

در اقتصادی که بیش از ۳٫۳ میلیون بنگاه دارد و ۸۱٫۶ درصد آن‌ها حداکثر دو کارمند دارند، توقف همکاری یک تأمین‌کننده یا کاهش ناگهانی تقاضا می‌تواند مستقیماً پرداخت دستمزد و انجام تعهدات را مختل کند. گاریدو پس از آن بحران کنار نکشید و شرکت تازه‌ای در حوزه سیستم‌های امنیتی تأسیس کرد که در زمان برگزاری نشست، نزدیک به ۲۵ سال سابقه داشت.

سقف شیشه‌ای و سقف سیمانی

گاریدو میان «سقف شیشه‌ای» و «سقف سیمانی» تفاوت گذاشت. سقف شیشه‌ای موانع نامرئی ساختارهای سازمانی است؛ سقف سیمانی محدودیتی است که از ترس شکست، تردید نسبت به توانایی‌ها یا نگرانی از پذیرش مسئولیت شکل می‌گیرد. او از افرادی یاد کرد که سال‌ها در مرحله آماده‌سازی طرح کسب‌وکار ماندند و هرگز فعالیتی را آغاز نکردند.

گزارش GEM اسپانیا برای ۲۰۲۵–۲۰۲۶ نیز با وجود افزایش نرخ فعالیت کارآفرینانه اولیه از ۷٫۲ به ۷٫۸ درصد، ترس از شکست و دشواری توسعه مقیاس را همچنان از چالش‌های محیط کارآفرینی این کشور می‌داند. گاریدو همچنین از پیوستن دخترش به کسب‌وکار خانوادگی، پس از دوازده سال کار در یک شرکت چندملیتی آمریکایی، گفت؛ تصمیمی شخصی که با مسئله فراگیر جانشین‌پروری در شرکت‌های خانوادگی گره می‌خورد.

اینماکولادا سانچز راموس؛ مهندسی و آینده اقتصادی زنان

اینماکولادا سانچز راموس (Inmaculada Sánchez Ramos)، مهندس مخابرات، تحصیلات خود را در سال ۱۹۷۹ آغاز کرد؛ زمانی که شمار زنان دانشجوی مهندسی بسیار اندک بود. او در شرکت‌هایی مانند Indra، KPMG و Telefónica و همچنین در بخش عمومی مادرید مسئولیت داشته است. به گفته او، تصویر رایج از مهندسی به فعالیت‌های عددی و فنی محدود می‌شود، درحالی‌که مهندسی در سلامت، حمل‌ونقل، انرژی، ارتباطات و مدیریت شهری با زندگی روزمره گره خورده است. رشته‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات در سال ۲۰۲۵ با نرخ اشتغال ۸۱٫۷۲ درصد، بالاترین میزان اشتغال را میان گروه‌های تحصیلی داشتند.

بخش مهمی از سخنرانی او به هوش مصنوعی اختصاص داشت. بر اساس گزارش ONTSI، حدود ۲۰٫۵ درصد شرکت‌های دارای ده کارمند یا بیشتر از هوش مصنوعی استفاده می‌کردند و این نسبت در شرکت‌های بزرگ به ۵۷٫۵ درصد می‌رسید. پژوهش بانک مرکزی اسپانیا نیز نشان داد کاربرد این فناوری در بیشتر شرکت‌ها هنوز آزمایشی است و کمبود نیروی متخصص، هزینه پیاده‌سازی و دسترسی ناکافی به داده از موانع اصلی آن است.

سانچز راموس فرض ناتوانی مهندسان حدود ۵۰ ساله در یادگیری ابزارهای تازه را به چالش کشید و بر ارزش دانش عملی متخصصان باتجربه در تحول دیجیتال تأکید کرد. او همچنین با اشاره به فعالیت آکادمی سلطنتی مهندسی اسپانیا، حضور دانش فناورانه در هیئت‌مدیره شرکت‌ها را ضروری دانست؛ چرا که تصمیم‌هایی مانند سرمایه‌گذاری در زیرساخت داده، هوش مصنوعی و امنیت سایبری، پیامدهای بلندمدتی دارند.

مادرید؛ پیوند آموزش مدیریتی و شبکه‌های اقتصادی زنان

برنامه Empresarias Líderes 360 با همکاری اتاق بازرگانی مادرید، شهرداری مادرید و انجمن زنان کارآفرین مادرید (ASEME) اجرا می‌شود و آموزش مدیریتی را با مشاوره تخصصی و شبکه‌سازی ترکیب می‌کند. تمرکز آن بر بنگاه‌هایی است که زنان در مالکیت و مدیریتشان نقش دارند و شبکه‌های حرفه‌ای آن، زمینه انتقال تجربه درباره مدیریت بحران، قراردادهای تجاری، جانشین‌پروری و نوسازی فناوری را فراهم می‌کنند.

از تجربه مادرید تا همکاری اقتصادی ایران و اسپانیا

بسیاری از مسائل مطرح‌شده در این نشست‌ها برای بنگاه‌های ایرانی نیز آشناست: وابستگی به تأمین‌کنندگان یا مشتریان اصلی، مدیریت تعهدات مالی، حفظ نقدینگی، انتقال مدیریت میان نسل‌ها و نوسازی فناوری. این اشتراک‌ها می‌توانند مبنای گفت‌وگوی حرفه‌ای میان زنان کارآفرین دو کشور باشند.

برای کمیته بانوان کارآفرین اتاق مشترک بازرگانی ایران و اسپانیا، تجربه مادرید از این جهت قابل توجه است که برنامه‌های مرتبط با زنان را به مسائل عملی اداره شرکت‌ها پیوند می‌دهد. نقش اتاق مشترک، تسهیل آشنایی حرفه‌ای، شناسایی زمینه‌های مشترک و فراهم‌کردن فرصت تبادل تجربه است؛ ارتباطاتی که در صورت وجود ظرفیت و نیاز متقابل، می‌توانند به همکاری‌های بنگاه‌به‌بنگاه برسند.

سه روایت این نشست‌ها، از پول و مالکیت تا شکست تجاری و آینده مهندسی، به مسئله‌ای مشترک می‌رسند: امکان اثرگذاری بر تصمیم‌های اقتصادی. داشتن درآمد، تأسیس شرکت و کسب تخصص هرکدام بخشی از مسیرند؛ اهمیت آن‌ها زمانی آشکارتر می‌شود که به اختیار مالی، پایداری کسب‌وکار و مشارکت در تعیین آینده بنگاه بینجامند.

منابع اصلی: سخنرانی‌های آلیسیا اِ. کافمن، گریسل گاریدو و اینماکولادا سانچز راموس در مجموعه نشست‌های زنان و رهبری اتاق بازرگانی مادرید؛ آمار تکمیلی از INE، IEF، کمیسیون اروپا، GEM اسپانیا، ONTSI و بانک مرکزی اسپانیا.

متن کامل گزارش و فهرست منابع

دبیرخانه اتاق مشترک بازرگانی ایران و اسپانیا