«ناتوی اسلامی» یا آغاز معماری امنیتی منطقهای
نویسنده: دکتر محمد طاهری
منبع: روزنامه اطلاعات
امضای پیمان دفاعی میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان که با حضور محمد بنسلمان، رجب طیب اردوغان و شهباز شریف به امضا رسید و با عنوان «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» شناخته میشود، یکی از تحولات قابل توجه در معماری امنیتی منطقه است.
سه کشور با توانمندیهای متفاوت در این چارچوب کنار یکدیگر قرار گرفتهاند:
- ترکیه بهعنوان عضو ناتو و برخوردار از یکی از مهمترین نیروهای نظامی منطقه
- پاکستان بهعنوان تنها قدرت هستهای جهان اسلام
- عربستان سعودی بهعنوان یکی از مهمترین قدرتهای اقتصادی و سیاسی جهان عرب
اهمیت این توافق بیش از تعداد اعضای اولیه آن، در امکان توسعه و نهادینهشدن آن نهفته است. اگر درهای این چارچوب به روی کشورهای دیگر منطقه باز بماند، توافق سهجانبه مکه میتواند بهتدریج از یک پیمان محدود به بخشی از یک معماری امنیتی گستردهتر تبدیل شود. با این حال، در شرایط فعلی نامیدن آن بهعنوان یک «ناتوی منطقهای» هنوز زود است.
هدف از امضای پیمان مکه چیست؟
یکی از مهمترین ویژگیهای این پیمان، تأکید بر مفهوم دفاع جمعی است؛ یعنی تعرض به یکی از اعضا، تعرض به همه تلقی شود؛ اصلی که یادآور فلسفه دفاع جمعی ناتو است.
با این حال، میان این توافق و ساختار پیچیده و نهادینهشده ناتو فاصله قابل توجهی وجود دارد و بسیاری از جزئیات اجرایی پیمان جدید همچنان روشن نیست. بنابراین دقیقتر است که در مقطع کنونی، توافق مکه را نه «ناتوی اسلامی»، بلکه هسته بالقوه یک چارچوب امنیتی منطقهای بدانیم.
معیار مشارکت باید امنیت منطقه باشد
تعبیرهایی مانند «ناتوی سنی» نه فقط به فهم درست ماهیت چنین پیمانی کمک نمیکند، بلکه میتواند از همان ابتدا این سازوکار را در چارچوب شکاف تاریخی شیعه و سنی تعریف کند.
آنچه میتواند از تجربه ناتو اقتباس شود، اصل امنیت و دفاع جمعی است، نه هویت مذهبی. معیار مشارکت باید منافع مشترک، امنیت منطقهای، احترام به حاکمیت کشورها و پذیرش تعهدات متقابل باشد.
رفتار ترکیه؛ نمونهای از عملگرایی سیاسی
روابط آنکارا و ریاض پس از قتل جمال خاشقچی در سال ۲۰۱۸ وارد یکی از دشوارترین دورههای خود شد، اما در سالهای بعد مسیر بازسازی روابط طی شد و همکاری اقتصادی و دفاعی به یکی از محورهای مهم مناسبات دو کشور تبدیل شد.
این تحول نشان میدهد کشورها ممکن است اختلافات گذشته را فراموش نکنند، اما نباید اجازه دهند گذشته برای همیشه مسیر سیاست خارجی آنها را تعیین کند.
اهمیت حضور ترکیه و پاکستان
عضویت ترکیه در ناتو لزوماً مانع انعقاد توافقهای دفاعی با کشورهای دیگر نیست، مشروط بر آنکه تعهدات جدید با تعهدات موجود در ناتو در تعارض قرار نگیرد.
حضور پاکستان نیز مؤلفه بازدارندگی مهمی به این چارچوب اضافه میکند؛ اما نباید از این واقعیت فوراً نتیجه گرفت که توافق جدید یک «چتر هستهای» برای سایر اعضا ایجاد کرده است. چنین برداشتی مستلزم تعهدات حقوقی و سیاسی مشخصی است که تاکنون اعلام نشده است.
موضع ایران چه باید باشد؟
تهران نباید این پیمان را صرفاً از دریچه تهدید یا رقابت ببیند، اما در عین حال نباید نسبت به پیامدهای احتمالی آن سادهانگار باشد.
اگر پیمان مکه به یک چارچوب فراگیر برای کاهش ناامنی و ایجاد اعتماد منطقهای تبدیل شود، تعامل ایران با آن میتواند قابل بررسی باشد. اما اگر در عمل به یک بلوک موازنهگر در برابر ایران تبدیل شود، محاسبات تهران کاملاً متفاوت خواهد بود.
مسئله اصلی برای ایران نه صرفاً عضویت یا عدم عضویت، بلکه شناخت مسیر تحول این پیمان و تأثیر آن بر توازن منطقهای است.
ناتوی سنی یا ناتوی شیعی؟
منطقه بیش از «ناتوی سنی» یا «ناتوی شیعی» به یک سازوکار واقعی امنیت جمعی نیاز دارد. اگر پیمان مکه از مرزبندیهای فرقهای فاصله بگیرد و بر دفاع جمعی، عدم مداخله، احترام به حاکمیت و تعهدات متقابل استوار شود، میتوان آن را مقدمهای برای شکلگیری یک معماری امنیتی تازه دانست.
برای ایران معیار نهایی باید منافع ملی باشد. اختلافات گذشته باید شناخته شود، اما نباید اجازه داد گذشته فرصتهای آینده را از میان ببرد.
منبع اصلی:
«ناتوی اسلامی» یا آغاز معماری امنیتی منطقهای | دکتر محمد طاهری | روزنامه اطلاعات