تنگه جبلالطارق؛ بحران برای سومین تنگه راهبردی جهان
نویسنده: دکتر محمد طاهری
منبع: روزنامه اطلاعات
اگرچه در ماههای اخیر دو گذرگاه راهبردی جهان، یعنی تنگه هرمز و بابالمندب، به دلیل تحولات ژئوپلیتیکی و امنیتی در کانون توجه قرار گرفتهاند، تحولات غرب دریای مدیترانه بار دیگر نگاه تحلیلگران را به تنگه جبلالطارق معطوف کرده است.
جبلالطارق آبراهی است که اقیانوس اطلس را به دریای مدیترانه متصل میکند و از مسیرهای مهم تجارت و حملونقل دریایی جهان به شمار میرود. از همین رو، هرگونه بیثباتی در این منطقه نمیتواند صرفاً یک مسئله دوجانبه میان اسپانیا و مراکش تلقی شود و ممکن است بر امنیت انرژی، تجارت دریایی و اقتصاد اروپا نیز اثر بگذارد.
برای درک تحولات پیرامون این تنگه، باید مجموعهای از عوامل تاریخی، سیاسی، حقوقی و ژئوپلیتیکی را در کنار یکدیگر قرار داد.
اختلاف تاریخی اسپانیا و مراکش بر سر سئوتا و ملیلیه
دو شهر سئوتا و ملیلیه در ساحل شمالی آفریقا و در مجاورت خاک مراکش قرار دارند. این دو منطقه از قرنها پیش در مرکز اختلافات میان اسپانیا و مراکش بودهاند.
سئوتا در سال ۱۴۱۵ به تصرف پرتغال درآمد و پس از اتحاد دو پادشاهی پرتغال و اسپانیا و پیمان لیسبون در سال ۱۶۶۸، تحت حاکمیت اسپانیا باقی ماند. ملیلیه نیز در سال ۱۴۹۷ توسط پادشاهی کاستیل تصرف شد.
پس از استقلال مراکش در سال ۱۹۵۶، هر دو شهر همچنان تحت حاکمیت اسپانیا باقی ماندند و امروز به عنوان دو شهر خودمختار اسپانیا اداره میشوند.
این وضعیت از نگاه سیاسی و حقوقی همچنان محل اختلاف است. اسپانیا سئوتا و ملیلیه را بخشی از قلمرو تاریخی و قانونی خود میداند، در حالی که مراکش این دو منطقه را بخشی از سرزمین تاریخی خود تلقی کرده و طی دهههای گذشته خواستار گفتوگو درباره وضعیت آنها بوده است.
به همین دلیل، این دو شهر علاوه بر اهمیت جغرافیایی، یکی از حساسترین نقاط روابط مادرید و رباط به شمار میروند.
مهاجرت؛ یکی از عوامل مهم در روابط مادرید و رباط
در سالهای اخیر، مسئله مهاجرت به یکی از موضوعات مهم در روابط میان اسپانیا و مراکش تبدیل شده است.
موقعیت جغرافیایی سئوتا و ملیلیه اهمیت ویژهای دارد. این دو شهر در مجاورت خاک آفریقا و در قلمرو اسپانیا قرار دارند و هرگونه افزایش ورود مهاجران غیرقانونی میتواند پیامدهای انسانی، سیاسی و امنیتی برای اسپانیا و اتحادیه اروپا به همراه داشته باشد.
به همین دلیل، تحولات مربوط به مهاجرت در این مناطق معمولاً با حساسیت ویژهای از سوی اروپا دنبال میشود.
بر اساس گزارشهای مطرحشده، موج تازه ورود مهاجران به سئوتا در روزهای اخیر با یک عامل حقوقی نیز ارتباط داشته است. بر اساس حکمی از دیوان عالی اسپانیا، مهاجرانی که از طریق دریا وارد خاک اسپانیا میشوند، برخلاف افرادی که از مسیر زمینی و از طریق موانع مرزی وارد میشوند، نمیتوانند بلافاصله و بدون طی تشریفات قانونی به مراکش بازگردانده شوند.
این حکم میتواند یکی از عوامل حقوقی و داخلی مؤثر بر افزایش تلاش برای عبور دریایی باشد. با این حال، بررسی این تحولات بدون توجه به زمینههای ساختاریتر روابط اسپانیا و مراکش، از جمله اختلاف بر سر سئوتا و ملیلیه و نقش مهاجرت در روابط دو کشور، تصویر کاملی ارائه نمیکند.
تحولات خاورمیانه و تأثیر آن بر روابط اسپانیا و مراکش
در کنار اختلافات تاریخی و موضوع مهاجرت، تحولات خاورمیانه نیز بر فضای سیاسی منطقه سایه افکنده است.
اسپانیا طی ماههای اخیر در موضوع جنگ غزه بر ضرورت رعایت حقوق بینالملل، حمایت از غیرنظامیان و پیشبرد راهحل دو دولتی برای مسئله فلسطین تأکید کرده است.
در مقابل، مراکش پس از عادیسازی روابط خود با اسرائیل در سال ۲۰۲۰، همکاریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی گستردهتری با تلآویو برقرار کرده است.
تفاوت در رویکردهای دیپلماتیک دو کشور باعث شده است برخی تحلیلگران، تحولات اخیر در روابط اسپانیا و مراکش را در چارچوب رقابتهای گستردهتر منطقهای نیز بررسی کنند.
با این حال، تحلیل تحولات غرب مدیترانه نیازمند توجه همزمان به عوامل مستقیم و زمینههای بلندمدت سیاسی و ژئوپلیتیکی است.
چرا تنگه جبلالطارق اهمیت دارد؟
اهمیت اصلی تحولات پیرامون تنگه جبلالطارق را باید در موقعیت راهبردی آن جستوجو کرد.
این آبراه مسیر ارتباطی میان اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه است و بخش مهمی از ارتباط دریایی اروپا با سایر نقاط جهان از طریق این منطقه انجام میشود.
جبلالطارق را میتوان در کنار تنگه هرمز، بابالمندب و کانال سوئز در مجموعهای از گذرگاههای مهم تجارت جهانی قرار داد. هرگونه اختلال جدی در چنین مسیرهایی میتواند هزینه حملونقل دریایی، بیمه، تجارت و انتقال انرژی را افزایش دهد.
تجربه سالهای اخیر در هرمز و بابالمندب نشان داده است که امنیت گذرگاههای دریایی دیگر صرفاً یک مسئله منطقهای نیست و میتواند به صورت مستقیم بر اقتصاد جهانی اثر بگذارد.
از این منظر، افزایش تنش در پیرامون جبلالطارق نیز میتواند پیامدهایی فراتر از روابط اسپانیا و مراکش داشته باشد.
امنیت جبلالطارق و تجارت دریایی اروپا
اروپا بخش مهمی از ارتباط دریایی خود با بازارهای جهانی را از مسیرهای دریایی مدیترانه و اقیانوس اطلس حفظ میکند. بنابراین امنیت این مسیرها برای تجارت، زنجیره تأمین و بازار انرژی اهمیت زیادی دارد.
در کنار آن، استمرار فعالیت کانال سوئز نیز در عمل با امنیت مسیرهای مکمل آن، از جمله بابالمندب و مسیرهای دریایی مدیترانه، ارتباط دارد.
هرگونه اختلال در یکی از حلقههای این شبکه میتواند موجب تغییر مسیر کشتیها، افزایش زمان حملونقل و رشد هزینههای لجستیکی شود.
برای اقتصاد اروپا که ارتباط گستردهای با تجارت دریایی دارد، امنیت مسیرهای راهبردی یکی از مؤلفههای مهم ثبات اقتصادی به شمار میرود.
ژئوپلیتیک؛ رقابت قدرتها تنها در میدان نظامی نیست
تجربه سالهای اخیر نشان داده است که رقابتهای ژئوپلیتیکی در قرن بیستویکم تنها در میدان نظامی دنبال نمیشوند.
ابزارهای اقتصادی، مهاجرت، دیپلماسی، رسانه و حتی کنترل یا تأثیرگذاری بر مسیرهای راهبردی تجارت میتوانند بخشی از رقابت میان قدرتها باشند.
با این حال، در کنار عوامل ژئوپلیتیکی نباید از عوامل حقوقی و داخلی نیز غافل شد. یک تصمیم قضایی یا تغییر در سیاست داخلی میتواند در کوتاهمدت به محرکی برای شکلگیری یک بحران تبدیل شود.
بنابراین برای تحلیل شرایط پیرامون جبلالطارق باید دو سطح را همزمان در نظر گرفت:
- عوامل ساختاری و ژئوپلیتیکی
- عوامل حقوقی و سیاسی کوتاهمدت
تفکیک این دو سطح کمک میکند تحولات اخیر بیش از اندازه به یک عامل واحد نسبت داده نشود.
آینده تنگه جبلالطارق و امنیت تجارت جهانی
فارغ از اختلافات تاریخی میان اسپانیا و مراکش، رقابتهای سیاسی منطقه و عوامل حقوقی مرتبط با مهاجرت، آنچه در نهایت اهمیت دارد حفظ امنیت و ثبات یکی از مهمترین شاهراههای دریایی جهان است.
اگر هرمز، بابالمندب و جبلالطارق را سه حلقه مهم در شبکه تجارت دریایی جهان بدانیم، بیثباتی در هر یک از این گذرگاهها میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای جغرافیایی خود داشته باشد.
از همین رو، آینده این گذرگاههای راهبردی بیش از هر زمان دیگری به دیپلماسی، همکاری منطقهای، احترام به حقوق بینالملل، مدیریت دقیق چارچوبهای حقوقی مهاجرت و پرهیز از تشدید تنشها وابسته است.
حفظ ثبات در این مسیرها نه تنها برای کشورهای منطقه، بلکه برای تجارت بینالمللی، زنجیره تأمین و اقتصاد جهانی اهمیت دارد.
جمعبندی
تحولات پیرامون تنگه جبلالطارق را نمیتوان تنها در چارچوب اختلافات اسپانیا و مراکش بررسی کرد. موقعیت جغرافیایی این تنگه و نقش آن در اتصال اقیانوس اطلس به دریای مدیترانه، اهمیت آن را برای تجارت دریایی اروپا و اقتصاد جهانی دوچندان کرده است.
اختلافات تاریخی بر سر سئوتا و ملیلیه، مسئله مهاجرت، تحولات سیاسی منطقه و عوامل حقوقی، مجموعهای از متغیرهایی هستند که در کنار یکدیگر فضای پیرامون این گذرگاه راهبردی را شکل میدهند.
در چنین شرایطی، حفظ امنیت مسیرهای دریایی و جلوگیری از گسترش تنشها، نه فقط برای اسپانیا و مراکش، بلکه برای ثبات تجارت و اقتصاد بینالمللی اهمیت دارد.