This post is also available in:

اجلاس عشق‌آباد و دیپلماسی منطقه‌ای ایران

دکتر محمد طاهری

تحولات اخیر منطقه و ادامه فشارهای اقتصادی آمریکا، بار دیگر اهمیت بهره‌گیری از ظرفیت‌های دیپلماسی منطقه‌ای ایران را نشان داده است. سفر مسعود پزشکیان به ترکمنستان و حضور در نشست سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، فرصتی برای ارزیابی جایگاه ایران در مناسبات اقتصادی و سیاسی پیرامونی بود؛ مناسباتی که امروز علاوه بر اهمیت تجاری، با مسائل امنیتی و تحولات ژئوپلیتیکی نیز پیوند مستقیم دارند.

حضور رئیس‌جمهور ایران به‌عنوان مهمان ویژه این اجلاس، در کنار دیدارهای دوجانبه و چندجانبه، نشان می‌دهد گسترش تعامل با کشورهایی که از نظر منابع انرژی، مسیرهای ترانزیتی و موقعیت جغرافیایی جایگاه مهمی در معادلات اوراسیا دارند، اهمیت یافته است. مسئله اصلی، صرف توسعه روابط سیاسی نیست؛ پرسش این است که این مناسبات چگونه به همکاری‌هایی تبدیل شوند که آسیب‌پذیری اقتصادی کشور را کاهش دهند و فرصت تازه‌ای برای تجارت و سرمایه‌گذاری بسازند.

دیدار با پوتین و حفظ مسیر گفت‌وگو

دیدار پزشکیان و ولادیمیر پوتین از مهم‌ترین رویدادهای این سفر بود. اعلام آمادگی رئیس‌جمهور روسیه برای کمک به پایان درگیری مرتبط با ایران و تأکید رئیس‌جمهور کشورمان بر ادامه مسیر مذاکره، با وجود انتقاد از حملات آمریکا، نشان داد که راه‌حل دیپلماتیک همچنان در دستور کار است.

موضع مسکو به‌تنهایی تضمینی برای رسیدن به توافق نیست، اما در ارزیابی ظرفیت میانجیگری و نقش قدرت‌های منطقه‌ای قابل توجه است. برای ایران نیز حفظ مسیر گفت‌وگو در کنار تقویت مناسبات اقتصادی اهمیت دارد؛ چون ادامه ناامنی و افزایش تنش، چشم‌انداز سرمایه‌گذاری و همکاری‌های بلندمدت را دشوارتر می‌کند.

روابط تهران و مسکو فراتر از ملاحظات امنیتی

روابط تهران و مسکو را نباید فقط از دریچه تحولات امنیتی دید. دو کشور در حمل‌ونقل، تجارت، انرژی و زیرساخت منافع مشترک دارند؛ اما تحقق این منافع نیازمند عبور از تفاهم‌های سیاسی و رسیدن به سازوکارهای اجرایی و مالی قابل اتکاست.

گسترش این مناسبات زمانی به کاهش فشارهای اقتصادی بر ایران کمک می‌کند که در چارچوب تنوع‌بخشی به شرکای تجاری و حفظ استقلال تصمیم‌گیری کشور دنبال شود.

پیشنهاد سازوکار «CIS+1»

پیشنهاد پزشکیان برای شکل‌گیری سازوکار همکاری میان ایران و کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در قالب «CIS+1» قابل تأمل است. این ابتکار در صورت پذیرش و پیگیری عملی، می‌تواند بستری برای گفت‌وگوی منظم درباره تجارت، ترانزیت، انرژی و سرمایه‌گذاری فراهم کند.

توسعه مناسبات با آسیای مرکزی، قفقاز و روسیه، هم بازارهای تازه‌ای می‌گشاید و هم امکان استفاده از ظرفیت‌های مکمل اقتصادی را افزایش می‌دهد. ترکمنستان نیز به‌عنوان یکی از مسیرهای ارتباطی ایران با آسیای مرکزی، به‌ویژه در حمل‌ونقل و مبادلات انرژی، اهمیت ویژه‌ای دارد. این همکاری‌ها جایگزین کامل روابط با اقتصاد جهانی نیستند، اما می‌توانند بخشی از آثار محدودیت‌های خارجی را کاهش دهند.

کریدور شمال–جنوب؛ از مزیت جغرافیایی تا مزیت اقتصادی

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های تحقق این هدف، فعال‌سازی کریدور بین‌المللی شمال–جنوب است. موقعیت ایران امکان اتصال روسیه، کشورهای حوزه خزر و آسیای مرکزی را به خلیج فارس، دریای عمان و آب‌های آزاد فراهم می‌کند. تکمیل زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای، توسعه بنادر جنوبی و تسهیل تشریفات گمرکی می‌تواند جایگاه ایران را در تجارت شمال و جنوب منطقه تقویت کند.

اهمیت این مسیر فقط به درآمد ترانزیتی محدود نیست؛ افزایش سرمایه‌گذاری، رونق لجستیک و توسعه اقتصادی مناطق واقع در مسیر نیز از پیامدهای آن است.

دیدار سه‌جانبه رؤسای جمهور ایران، روسیه و جمهوری آذربایجان، پس از سال‌ها وقفه در برگزاری نشست در این سطح، از همین منظر اهمیت داشت. قرار گرفتن کریدور شمال–جنوب در کانون این گفت‌وگوها نشان می‌دهد پیشبرد طرحی که منافعش به مشارکت همه طرف‌ها وابسته است، بدون هماهنگی سیاسی ممکن نیست. با این حال، مزیت جغرافیایی زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل می‌شود که زیرساخت‌ها تکمیل شوند و فعالان تجاری از ثبات مقررات، امنیت مسیر و صرفه اقتصادی حمل‌ونقل مطمئن باشند.

همکاری‌های انرژی و نقش ایران در سوآپ

کشورهای آسیای مرکزی و حوزه خزر منابع قابل توجهی از نفت و گاز دارند و ایران به پشتوانه موقعیت جغرافیایی و شبکه‌های انتقال موجود، می‌تواند در توسعه مبادلات و سوآپ انرژی نقش بیشتری ایفا کند. انتقال و مبادله نفت و گاز میان کشورهای شمالی و بازارهای جنوبی، در صورت توافق بر سر شرایط اقتصادی و فنی، برای همه طرف‌ها منافع مشترک ایجاد می‌کند. همکاری در حوزه برق و زیرساخت‌های انتقال انرژی نیز می‌تواند روابط اقتصادی منطقه را محکم‌تر کند.

خزر؛ فرصت اقتصادی و مسئولیت زیست‌محیطی

توجه به فرصت‌های اقتصادی دریای خزر نباید ضرورت حفاظت از محیط‌زیست آن را تحت‌الشعاع قرار دهد. کاهش سطح آب، آلودگی‌های صنعتی و نفتی، تخریب زیستگاه‌ها و تهدید منابع آبزی، آینده اقتصادی و زیست‌محیطی کشورهای ساحلی را با خطر روبه‌رو کرده است.

برگزاری نشست محیط‌زیستی خزر در ترکمنستان و پیشنهاد ایران برای تدوین برنامه‌ای بلندمدت در چارچوب کنوانسیون تهران، بر ضرورت پذیرش مسئولیت مشترک در برابر این تهدیدها تأکید داشت. حفاظت از خزر، افزون بر ضرورتی زیست‌محیطی، شرط پایداری فعالیت‌های اقتصادی، امنیت انسانی و حفظ منابع طبیعی منطقه برای نسل‌های آینده است.

پیوند تصمیم سیاسی و برنامه‌ریزی اقتصادی

دیپلماسی منطقه‌ای ایران برای رسیدن به نتایج پایدار، به پیوندی مؤثر میان تصمیم‌گیری سیاسی و برنامه‌ریزی اقتصادی نیاز دارد. توسعه روابط با همسایگان، تکمیل مسیرهای ترانزیتی، گسترش مبادلات انرژی و حفاظت از منابع مشترک، زمانی می‌توانند بخشی از فشارهای اقتصادی آمریکا را خنثی کنند که با سرمایه‌گذاری، مشارکت بخش خصوصی و پیگیری مستمر توافق‌ها همراه شوند.

جایگاه ژئوپلیتیکی ایران فرصتی ارزشمند است، اما بهره‌برداری از آن به سیاست‌گذاری منسجم و همکاری‌های متوازن بستگی دارد. اعتبار و اثربخشی دیپلماسی منطقه‌ای را باید نه در شمار نشست‌ها و بیانیه‌های مشترک، بلکه در گسترش تجارت، افزایش سرمایه‌گذاری و منافع اقتصادی ملموس برای کشور جست‌وجو کرد.

منبع: روزنامه اطلاعات

دکتر محمد طاهری، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و اسپانیا