زنجیره ارزش دانه‌های روغنی، صنعت فرآوری و نوآوری بذر در اسپانیا

از واردات مواد اولیه تا تولید بذرهای پیشرفته و فرآوری با ارزش افزوده

اسپانیا شاید در نگاه نخست یکی از قدرت‌های بزرگ تولید دانه‌های روغنی جهان به شمار نیاید، اما در این صنعت یک مزیت مهم و کمتر شناخته‌شده دارد: توانایی تبدیل وابستگی به مواد اولیه وارداتی به یک زنجیره صنعتی و فناورانه با ارزش افزوده بالا.

دانه‌های روغنی در اسپانیا فقط یک محصول کشاورزی نیستند؛ بلکه حلقه اتصال میان کشاورزی، صنعت روغن‌کشی، خوراک دام، صنایع غذایی، سوخت‌های زیستی، زیست‌فناوری و حتی کشاورزی دیجیتال محسوب می‌شوند. به همین دلیل، زنجیره ارزش دانه‌های روغنی اسپانیا از پژوهش و اصلاح ژنتیکی بذر آغاز می‌شود و تا تولید کشاورزی، لجستیک، روغن‌کشی، تولید کنجاله پروتئینی، پالایش روغن و تجارت بین‌المللی ادامه پیدا می‌کند.

اسپانیا؛ تولیدکننده بزرگ نیست، اما بازیگر مهم زنجیره ارزش است

ساختار بازار اسپانیا دو ویژگی هم‌زمان دارد: از یک سو در تولید آفتابگردان جایگاه مهمی دارد و کشت کلزا نیز توسعه یافته است؛ از سوی دیگر، تولید داخلی برای تأمین نیاز صنایع کافی نیست و اسپانیا به واردات — به‌ویژه سویا و کنجاله سویا — وابستگی ساختاری دارد.

این وابستگی بیش از هر چیز با اندازه صنعت دامپروری و خوراک دام مرتبط است. مدل اقتصادی این صنعت را می‌توان چنین خلاصه کرد:

واردات مواد اولیه
لجستیک و انبارداری
فرآوری صنعتی
تولید روغن و کنجاله
صنایع غذایی، خوراک دام و انرژی
صادرات محصولات با ارزش افزوده

مزیت اسپانیا این است که ارزش اقتصادی الزاماً در تولید خود دانه متوقف نمی‌شود؛ بلکه در فرآوری، فناوری، دانش و مدیریت زنجیره تأمین ایجاد می‌شود.

آفتابگردان؛ ستون اصلی تولید داخلی

در میان دانه‌های روغنی، آفتابگردان مهم‌ترین محصول اسپانیا محسوب می‌شود. سازگاری با اقلیم مدیترانه‌ای، امکان کشت دیم و مقاومت نسبی در برابر گرما و کم‌آبی از عوامل توسعه آن هستند.

سطح زیرکشت آفتابگردان در ۲۰۲۵: حدود ۶۵۲ هزار هکتار
تولید آفتابگردان در ۲۰۲۵: حدود ۸۳۳ هزار تن
مناطق اصلی: کاستیا و لئون، اندلس و کاستیا-لا مانچا

سطح زیرکشت کلزا نیز حدود ۹۴ هزار هکتار بوده و عمدتاً در کاستیا و لئون، کاتالونیا، کاستیا-لا مانچا، اندلس، نابارا و آراگون متمرکز است. گلرنگ به‌دلیل مقاومت در برابر کم‌آبی اهمیت پیدا کرده و سویا همچنان محصولی محدود در اسپانیاست.

نقطه قوت واقعی؛ صنعت فرآوری

اهمیت این صنعت را نمی‌توان تنها با تولید داخلی سنجید. بخش مهمی از مزیت اسپانیا در ظرفیت فرآوری و تبدیل مواد خام به محصولات با ارزش افزوده بالاتر است.

واردات دانه سویا: بیش از ۳.۱۹ میلیون تن
واردات کنجاله و آخال جامد سویا: بیش از ۳.۳۷ میلیون تن

این ارقام نشان می‌دهد اسپانیا صرفاً یک بازار مصرف نیست؛ بلکه یک هاب فرآوری و توزیع در زنجیره اروپایی پروتئین و روغن‌های گیاهی است. صادرات نیز عمدتاً به سمت محصولات فرآوری‌شده، روغن‌های گیاهی، بذرهای گواهی‌شده و فرآورده‌های دارای ارزش افزوده حرکت می‌کند.

شرکت‌ها؛ بازیگران اصلی زنجیره فناوری بذر

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های بازار، حضور هم‌زمان شرکت‌های بزرگ چندملیتی و شرکت‌های تخصصی اسپانیایی در صنعت بذر است.

شرکت‌های بین‌المللی فعال

Corteva — اصلاح ژنتیکی و بذرهای هیبرید
Bayer — بذر، حفاظت از محصولات و کشاورزی دیجیتال
Syngenta — ژنتیک گیاهی و فناوری‌های دیجیتال
BASF — اصلاح ژنتیکی و ارقام سازگار اقلیمی
Limagrain — بذر آفتابگردان و کلزا
KWS — پژوهش و گزینش ژنتیکی

شرکت‌های اسپانیایی شاخص

Semillas Fitó — تأسیس ۱۸۸۰ در بارسلون؛ پژوهش و توسعه ارقام
Agrovegetal — اصلاح محصولات زراعی سازگار با شبه‌جزیره ایبریا

برخی دیگر از شرکت‌های اسپانیایی تولیدکننده بذرهای اصلاح‌شده دانه‌های روغنی عبارت‌اند از: Agrícola Granero López، Agrícola Villarrobledo، Agricultores Unidos، Agro Valero، Agroquivir، Agrosa Semillas Selectas، Camelina Company España، Dafisa، Eurosemillas، Industrias Agrarias Castellanas، Rocalba.

بذر؛ جایی که کشاورزی با فناوری پیوند می‌خورد

بیشترین ارزش افزوده در مراحل ابتدایی و فناورانه ایجاد می‌شود. توسعه یک رقم جدید از آغاز برنامه اصلاحی تا تجاری‌سازی می‌تواند ۸ تا ۱۲ سال زمان ببرد. پس از ثبت رقم، تولید بذر پایه و بذر گواهی‌شده تحت کنترل‌های دقیق انجام می‌شود تا اصالت رقم، خلوص ژنتیکی، قوه نامیه، سلامت و قابلیت ردیابی تضمین شود.

به همین دلیل، بذر در اقتصاد کشاورزی مدرن دیگر یک نهاده ساده نیست؛ بلکه محصول دانش و مالکیت فکری است.

نسل جدید نوآوری؛ از اصلاح نباتات تا هوش مصنوعی

اصلاح نباتات و گزینش ژنتیکی برای عملکرد بالاتر و تحمل خشکی و گرما
استفاده از نشانگرهای ژنتیکی برای شناسایی سریع‌تر صفات مطلوب
فنوتیپ‌سازی دقیق با حسگرها و دوربین‌های چندطیفی
اتصال بذر به کشاورزی دیجیتال؛ داده اقلیمی، تصاویر ماهواره‌ای و مدل‌های پیش‌بینی

رقابت شرکت‌های بذر دیگر فقط بر سر «چه بذری بفروشیم؟» نیست؛ بلکه به سمت ترکیب ژنتیک، داده و فناوری برای تولید اقتصادی‌تر در شرایط دشوار اقلیمی حرکت کرده است.

دانشگاه و صنعت؛ حلقه‌ای تعیین‌کننده

نهادهایی مانند INIA-CSIC و CSIC در کنار دانشگاه‌ها و مراکز فناوری منطقه‌ای، در اصلاح نباتات، سازگاری با تغییرات اقلیمی، حفاظت از منابع ژنتیکی، بهره‌وری آب و روش‌های نوین گزینش فعالیت می‌کنند. این مدل فاصله میان تحقیق آزمایشگاهی و محصول تجاری را کاهش داده است.

وابستگی وارداتی؛ تهدیدی که به فرصت تبدیل شده است

اسپانیا برای تأمین سویا و کنجاله به کشورهایی مانند برزیل، ایالات متحده و آرژانتین وابسته است. کانادا تأمین‌کننده مهم کلزا محسوب می‌شود و تحولات جنگ روسیه و اوکراین اهمیت تنوع‌بخشی به منابع تأمین آفتابگردان را افزایش داده است.

اما اسپانیا بخشی از پاسخ را در لجستیک، فرآوری و ارزش‌آفرینی پس از واردات یافته است. درس کلیدی: لازم نیست تمام ارزش زنجیره را از تولید ماده خام به دست آورد؛ گاهی ارزش اصلی در فناوری، فرآوری و مدیریت زنجیره تأمین ایجاد می‌شود.

فرصت همکاری برای ایران

انتقال فناوری و همکاری در اصلاح بذرهای مقاوم به خشکی و گرما
همکاری با شرکت‌هایی مانند Semillas Fitó، Agrovegetal، Corteva، Bayer، Syngenta، BASF، Limagrain و KWS
همکاری در فرآوری دانه‌های روغنی و تولید کنجاله‌های پروتئینی
توسعه کشاورزی دقیق، سنجش از دور، هوش مصنوعی و مدیریت مصرف آب
پروژه‌های مشترک تحقیقاتی میان دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز پژوهشی دو کشور

جذاب‌ترین فرصت لزوماً در تجارت مستقیم دانه‌های روغنی نیست؛ بلکه در دانش و فناوری پشت این زنجیره قرار دارد.

چشم‌انداز تا ۲۰۳۰

آینده این صنعت تحت تأثیر سه عامل خواهد بود: تغییرات اقلیمی، فناوری و پایداری. مدل اسپانیا نشان می‌دهد حتی کشوری با محدودیت منابع طبیعی می‌تواند با اتصال بذر، دانش، کشاورزی، صنعت، لجستیک و بازارهای بین‌المللی، زنجیره ارزش رقابت‌پذیر ایجاد کند.

متن کامل و فهرست شرکت‌های فعال: مطالعه گزارش کامل در Telegraph

منابع: وزارت کشاورزی اسپانیا (MAPA)، کمیسیون اروپا، نهادهای بین‌المللی کشاورزی، سفارت ایران در مادرید
تهیه: دبیرخانه اتاق مشترک بازرگانی ایران و اسپانیا