علی حسینی
رئیس هیات مدیره گروه کشاورزی و صنایع تبدیلی زعفران زرگل
موسس و عضو هیات رئیسه انجمن تولید کنندگان و صادر کنندگان زعفران خراسان جنوبی
اواخر اسفند ماه سال 1387 صادر کنندگان زعفران شاهد ابلاغ بخشنامه ای بودند که به موجب آن صدور زعفران در بسته بندی بیش از 30 گرم فله تلقی می شود و صادرکننده نه تنها جایزه صادراتی دریافت نمی کند، بلکه باید پنج درصد عوارض نیز بپردازد. صدور ناگهانی این بخشنامه آرامش چند ساله صادرات زعفران را بر هم زد و مشکل های فراوانی را برای صادرکنندگان قدیمی این گیاه ارزشمند خراسان بوجود آورد .
ظاهر قضیه این است که پیشنهاد این طرح ( دریافت 5 درصد عوارض برای صادرات زعفران با بسته بندی بیش از 30 گرم ) به منظور توسعه صادرات زعفران در اوزان قابل عرضه به مصرف کننده و حمایت از شعار کارآفرینی و رونق صنعت بسته بندی و کسب ارزش افزوده مطرح شده است. تا اینجای قضیه ایده ای عالی و با نظر تمامی دست اندرکاران تولید و صادرات زعفران برابر است . احداث ده ها واحد بزرگ بسته بندی و فراوری زعفران به وسیله فعالان این بخش خود دلیل محکمی برای رونق صنعت بسته بندی و بالابردن ضریب نفوذ در بازار هدف است .
این بخش از صنعت به صورت عمده در خدمت صادرات هستند و با صرف هزینه های زیادی موفق به ایجاد خط کامل بسته بندی زعفران شده اند که ناچار هستند برابر با نیاز بازار و تنوع درتولیدها بر استمرار حضور خود در بازار جهانی زعفران تاکید ورزند .
هم اکنون کشورهای هدف صادراتی زعفران ایران دو گروه هستند . گروه اول خریدارانی هستند که متقاضی خرید زعفران در اوزان کوچک برای عرضه در شبکه توزیع مستقیم خود به مصرف کننده هستند و درصد بسیار کمی از خرید زعفران آنها به صورت بسته های بیشتر از 100 گرم است، این گروه از واردکنندگان بیشتر تمایل به خرید زعفران بسته بندی شده دارند. آنها با شناخت تاریخی که از زعفران ایران دارند ده ها سال است که زعفران ایران را در بسته بندی های متنوع و با تاکید بر زعفران ایرانی خریداری می کنند که در واقع دست آورد نسل های گذشته تولید و تجارت زعفران در جنوب خراسان با اعتبار بیش از 1700 ساله آن است.
این بخش از بازار متعلق به زعفران ایران در بسته بندی های خرده فروشی است و هرچند شرکت های اسپانیایی توانسته اند به طور نسبی حضوری مستمر در آن داشته باشند، اما این امر سبب تضعیف حضور تاریخی زعفران ایرانی نشده است مگر در مواردی که به صورت هدف دار زعفران تقلبی از سوی رقبا بنام زعفران ایرانی وارد این بازارها شده و آسیب هایی به محصول ناب ایران وارد کرده است که در مواردی هم متاسفانه این متقلبان رقبای خارجی نبوده اند.
برای مقابله با این پدیده شوم نیز چاره کار وضع عوارض بر صدور زعفران در بسته بندی بیش از 30 گرم نیست . به طور احتمالی مدافعان طرح گرفتن عوارض، ممکن است به این موضوع نیز استدلال کرده باشند که استناد به اینگونه مسایل دور از واقعیت است.
چگونه ما می خواهیم با جلوگیری از صدور زعفران به صورت به اصطلاح فله مانع از حضور زعفران های تقلبی در بازارهای دنیا بشویم. مگر ما چقدر اطلاع رسانی کرده ایم و مصرف کنندگان زعفران در دنیا را با ویژگی های زعفران خالص و اصل ایرانی که متعلق به جنوب خراسان ( قاینات ) است آشنا کرده ایم ؟ به طور یقین این کار را نکرده ایم، هرچند که در دو دهه اخیر با برپایی سمینارها و اعزام هیات ها سعی در معرفی علمی وکاربردهای دارویی زعفران کرده ایم اما واقعیت آنست که دست آوردهای این گردهمایی ها از مراکز علمی و چند واحد اقتصادی فراتر نرفته است.
ما می خواهیم ثابت کنیم که هم اکنون 90 درصد گردش زعفران در دنیامتعلق به کشور ما است و برای اینکه دنیا بداند این رکورد از آن ما است گزینه ای انتخاب شده که از صدور زعفران در بسته های 1 تا 10 گرمی حمایت ؛ 10 تا 30 گرمی مجاز اما بدون حمایت؛ و بیشتر از 30 گرم ملزم به پرداخت عوارض باشد. صرفنظر از اینکه اعداد مورد نظر به استناد چه علل و یا مدارکی انتخاب شده، ایجاد چنین محدودیتی خارج از عرف تجاری است. این خریدار است که تعیین می کند کالای مورد نظرش را البته با رعایت استاندارهای پذیرفته شده در چه اوزانی وارد کند . اگر ما به این نتیجه رسیده ایم که زعفران خریداری شده از ایران در صورتیکه 30 گرم و یا بیشتر باشد از سوی واردکننده دوباره تبدیل به بسته بندی کوچکتر شده و به بازارهایی که در حیطه ما می باشد وارد می شود راه مقابله با این پدیده نیز دریافت عوارض نیست. بهتر است با روش علمی ابتدا بازار شناسی و سپس با مطالعه رفتار مصرف کننده نهایی راه های نفوذپذیری محصول خود و غلبه بر رقیب را با عرضه محصولی بهتر با بسته بندی قابل رقابت مورد بررسی قرار داده زمینه حضور واحدهای توانمند را به صورت یکسان فراهم کنیم. نمی توان صرف ادعای یک یا دو صادرکننده را ملاک ایجاد محدودیت برای ده ها فعال درعرصه صادرات کشور عنوان کرد برای موفقیت در بازارهای جدید و برای جلب حمایت و رضایت مصرف کننده نیز با رعایت همان اصول، باید قدم های جدی تری برداشته شود . به نظر می رسد در بحث صادرات سیاست تشویق بهتر از تنبیه یا جریمه به نتیجه برسد، بنابراین بر هم زدن آرامش چندین ساله بخش صادرات زعفران که بدون تردید ناشی از ارایه و انتقال اطلاعات ناقص به مراجع تصمیم گیرنده است عواقب خوشی را برای این صنعت رقم نخواهد زد .
بازار دیگری نیز بر روی زعفران ایران گشوده شده است که عمری بسیار کمتر از بازار مورد بحث نخست دارد، این بازار را گروه دوم می نامیم که در واقع کانون توجه ما است، واردکنندگان زعفران به این بازار به طور عمده شرکت ها و اشخاصی هستند که بیشتر با تاریخچه ای چند صد ساله و چندین نسل تجربه در میدان حضور دارند. اینها به طور تقریبی سه دهه پیش از این اطلاعات بسیار ناچیزی از زعفران ایران داشتند، حتی برای بعضی ها قبول اینکه ایران نیز در ردیف تولیدکنندگان زعفران جهان است کمی دشوار بود و با وجودیکه تولید حدود 20 تن زعفران را در کارنامه خود داشتیم، اما کمترین اشاره ای به ایران به عنوان تولیدکننده زعفران نمی شد، تا اینکه ورود تدریجی زعفران ایرانی به این بازارها و آگاهی از محصولی با بالاترین کیفیت و البته همراه با نواقصی که مربوط به فراوری بود، آرام آرام زعفران ایران به تجارت خانه های معروف و با سابقه در جهان راه یافت.
تکنیک فراوری- امکان بسته بندی عالی و کیفیت برتر زعفران همراه با قیمت های بسیار پایین تر از قیمت تمام شده در کشورهای تولیدکننده و مطرح، سبب شد تا اقبال زعفران ایران شکوفا و شکوفاتر شود. واقعیت این است که کمتر از دو دهه پیش، بسیاری از صاحبان نام امروزی به عنوان عوامل تهیه و ارسال زعفران برای همین تجار با شرایطی بسیار آسان که سود هنگفتی را نصیب واردکننده می کرد و سبب اختلال در صادرات واحدهای فعال کشور می شد عمل می کردند و هیچ مانعی بر سر راه خود نمی دیدند.
حضور در این بازار به یک میدان پرتلاطم و رقابت های مخربی تبدیل شده بود که سود آن تنها نصیب وارد کننده خارجی می شد و صادرکنندگان مطرح آنروز در حالی که بهترین قیمت ها را به عنوان پیشنهاد خرید دریافت می کردند با نفوذ عوامل خرید که به وجود آنها اشاره شد ناچار به کاهش قیمت شده و در نهایت بازار به دست کسانی می افتاد که تنها به عواملی برای تامین زعفران به بهای بسیار ناچیز برای طرف های خارجی تبدیل شده بودند .
اکنون دوباره همان فکر البته به گونه ای دیگر می خواهد با طرح اینکه زعفران کشور ما وقتی در بسته بندی بیش از 30 گرم صادر می شود، می تواند مانع از شکوفایی صنعت بسته بندی وکسب ارزش افزوده شود گناه ناکارآمدی در بازاری که باعث افزایش چشمگیر سطح زیر کشت زعفران شد را به گردن صادرات زعفران در بسته های بیش از 30 گرم بیاندازد . به طور تقریبی در دو دهه اخیر برابر آمار، دو کشور اسپانیا و امارات بزرگترین واردکنندگان زعفران ایران در اوزان بیش از 100 گرم هستند و واضح است که این دو کشور به خودی خود مصرف کننده حجم زیادی از زعفران وارداتی نیستند، یعنی بخش عمده و یا بهتر بگوییم صد در صد واردات زعفران به این دو کشور به دو صورت صادرات مجدد می شود. در امارات عمده زعفران وارداتی به همان صورت به کشورهای دیگری مانند چین و هند بصورت قاچاق صادر می شود، علت این کار هم دریافت عوارض سنگین بر واردات زعفران به این دو کشور است. اما در اسپانیا وضع به گونه ای دیگر است، اسپانیایی ها به علت حفظ بازار سنتی و چند صد ساله خود با توجه به کاهش شدید سطح زیر کشت زعفران در مناطق زعفران کاری اسپانیا مانند لامانچا که به علت ورود زعفران ارزان ایرانی در دو دهه اخیر اتفاق افتاد ناچار به واردات زعفران ایرانی هستند تا پس از بسته بندی دوباره و بنام زعفران خودشان بتوانند بازار خود راحفظ کنند، آنها به منظور برخورداری از امتیاز یک کشور اروپایی و برای حفظ تاریخ طولانی و اعتمادی که توانسته اند جلب کنند ناچار هستند نام محصول اسپانیا را بر روی بسته بندی خود قيد کنند حال فرقی نمی کند زعفران را از ایران خریداری کرده باشند یا از مراکش و یا افغانستان، بنا براین به هر قیمتی می خواهند بازار خود را حفظ کنند، حتی اگر مجبور باشند زعفران را از ایران و در بسته های کمتر از 10 گرم وارد کنند. در این صورت چاره کار یعنی تصرف بازار خرده فروشی اسپانیایی ها وضع عوارض نیست، این پدیده بیشتر بهم ریخته گی را بدنبال خواهد داشت . چاره کار استفاده از تجربه واردکنندگان اسپانیایی و حتی مشارکت با آنها برای حضوری آرام و بدون ایجاد تنش در بازار است. مدافعان این طرح بهتر است چاره کار را جز پیشنهاد دریافت عوارض ببینند، چرا باید یک واردکننده در بازار نوع اول اگر نیاز به بسته بندی به طور مثال 50 گرمی داشته باشد، مجبور به خریداری بسته های 10 گرمی و تغییر بسته ها باشد که حتی تنها اثری که از تولیدکننده باقی بود را هم از بین ببرد.
اگر از درج نشدن نام ایران برروی زعفران بسته بندی شده در اسپانیا که مطمئن هستیم محصول ایران است؛ رنج می بریم چاره کار دریافت عوارض نیست رایزن های اقتصادی ایران باید به صورت علمی وارد میدان شوند، صرف تهیه یک گزارش آنهم غیر واقعی مشکلی را حل نمی کند. باید قدری واقع بینانه تر با موضوع برخورد کرد.
ایران در شرایط دو سال گذشته توانایی گردش 90 درصد زعفران جهان را دارد، اما اگر وضعیت کنونی را ملاک قرار دهیم که با توجه به افزایش چند برابری قیمت زعفران از خریداران این محصول نیز کاسته شده و به بیانی دیگر سرانه مصرف زعفران کاهش یافته است. چنانچه ما به تولید دو سال پیش برگردیم و کشورهای دیگرنیز که با افزایش تولید به دنبال سهمی برای خود از بازار کنونی هستند را مد نظر قرار دهیم، ایجاد محدودیت برای صدور بسته بندی زعفران صد در صد به زیان کشور و کشاورزان خواهد بود. در حالیکه تنها درصد ناچیزی از نظر وزنی سهم صادرات زعفران به صورت بسته بندی کمتر از 10 گرم است سوق دادن صادرات به بسته بندی مورد نظر دستیابی به هدفی مصنوعی خواهد بود که اعتبار چندانی ندارد.
بنابراین با توجه به رفع نسبی خشکسالی و پیش بینی تولید مطلوب زعفران در سال زراعی فعلی به نظر می رسد محصول آتی زعفران ایران از مرز 200 تن نیز فراتر رود، این در حالی است که به علت افزایش چند برابری بهای زعفران بخش عمده ای از خریداران، سفارش خرید زعفران از ایران را به حداقل رسانده اند و منتظر پایین آمدن قیمت در دوره آینده هستند، در این وضعیت باید برای صدور به موقع کالا و حضور جدی تر در بازار هدف به چند مورد مهم توجه خاص کرد.
الف : در شرایط کنونی عوارض و پیامدهای ناشی از دریافت عوارض بر صادرات زعفران بیشتر از مزیت های پیش بینی شده است، جلب حمایت واردکننده و اعتماد مصرف کننده برای استفاده از زعفران ایران در بسته بندی قابل عرضه در شبکه توزیع در بعضی کشورها امری نیست که بتوان به سرعت به آن دست یافت، این موضوع نیاز به کار بیشتر و راه حل هایی بجز دریافت عوارض دارد که از آن جمله می توان به سرمایه گذاری مشترک با طرف های خارجی و یا ایجاد مراکز سورتینگ و بسته بندی در مقصد اشاره کرد، بدون تردید برای رسیدن به این گونه اهداف نیز باید عوامل متعددی را در نظر گرفت و بسترمناسب را فراهم کرد.
کمک به نوسازی واحدهای موجود و رفع موانع ورود انواع ماشین ها و مواد بسته بندی و بهبود کیفیت، استفاده از تکنولوژی موجود در جهان به منظور توسعه صنایع تبدیلی، تغییر روش بازارشناسی و انتخاب روش های کارآمد تر و فراهم کردن زمینه حضور صادرکنندگان در بازارهای جدید را نباید از نظر دور داشت . در حالی که تاکنون قادر به ورود به دوسوم بازار کشورهای جهان برای زعفران خود نشده ایم صحبت از ایجاد محدودیت در امر صادرات بسیار زود بوده و پیامدهای مطلوبی نخواهد داشت . بازارهای ناشناخته و به طور تقریبی بکری وجود دارند که ورود به آنها تنها با حمایت بی دریغ و کمک صددرصدی دولت میسر است، بنابراین در حالیکه بسیاری از ظرفیت های صادراتی مورد استفاده قرار نگرفته است تمرکز بر بازار موجود و ایجاد محدودیت به توسعه صادرات نخواهد انجامید . واقعیت این است که بر سکوی تولید و صادرات زعفران فعالانی حضور دارند که برخی از آنها چندین نسل تجربه را همراه خود دارند و متاسفانه از نظرها و تجربه های مفیدی که دارند استفاده چندانی نشده است.
ب : برابر آمار در 8 سال اخیر همواره دو کشور امارات و اسپانیا به تنهایی بیش از نیمی از تولید زعفران ایران را خریداری کرده اند که به طور عمده در بسته های 500 گرمی بوده است، به طور یقین حساسیت ها نیز برروی همین دو کشور است که در صدر واردکنندگان زعفران ایران قرار دارند و بقیه یعنی حدود 40 کشور عمده هدف در مجموع در حد این دو کشور واردات زعفران داشته اند، راه چاره برای مجاب کردن این دو وارد کننده عمده زعفران از بسته های 500 گرمی به 10 یا کمتر از 30 گرمی وضع عوارض نیست، زیرا یا تفاوت ارزش را خواهند پذیرفت و به واردات بسته های 500 گرمی ادامه خواهند داد و یا اینکه به پدیده شوم قاچاق دامن خواهند زد. در هر صورت جز دشوار کردن کار برای صادرکننده ایرانی و به تعطیلی کشاندن واحدهای موجود دست آورد دیگری نصیب کشور نخواهد شد . وقتی یک صادرکننده ناچار است برای تامین نیاز مشتری خود 5 درصد عوارض بپردازد به طور یقین قادر به رقابت با عوامل قاچاق نخواهد بود و این تصمیم که به نوعی رواج دوباره قاچاق زعفران را بدنبال خواهد داشت صددرصد به زیان سرمایه گذاران و صادرکنندگان با تجربه و قدیمی زعفران است.
در هر صورت واردکنندگان این دو بازار که به نوعی آنها را مزاحم می نامیم خود رونق دهنده زعفران کاری و رشد چند صد درصدی صادرکنندگان زعفران شده اند، فعالیت ها و موفقیت های بسیاری از واحدهای موجود، حتی موافقان دریافت عوارض مرهون حجم وسیع همکاری های صادراتی در دو دهه اخیر با واردکنندگان همین کشورها است . اکنون نیز راه چاره را باید به گونه ای دیگر جستجو کرد .
ج : واردکنندگان زعفران در بسته بندی های بیش از 100 گرم در دو بخش فعال هستند. بخش اول آنهایی هستند که به طور عمده تامین کننده نیاز فروشندگان گیاهان دارویی و صنایعی مانند نوشیدنی ها - دسرها و آشپزی هستند که به علت مصرف به طور تقریبی انبوه، حاضر به استفاده از بسته بندی کوچک و پرداخت هزینه اضافی نیستند.در تمام دنیا هم تولید کنندگان در بسته بندی محصول های خود این بخش از مصرف را به طور کامل مد نظر قرار می دهند تا آنها مجبور نباشند بهای بیشتری برای بسته بندی بپردازند،این ادعا که واردکنندگان زعفران در بسته بندی های 500 گرمی زعفران ما را می خرند و با مخلوط کردن مواد تقلبی دوباره آنرا بنام زعفران ایران می فروشند، اگر هم چنین اتفاقی می افتد وظیفه نمایندگی های خارجی ایران است که پس از کشف واقعیت موضوع را پیگیری و مانع از انجام چنین تقلباتی شوند، پیشنهاد دریافت عوارض و یا محدودیت هایی از این دست، مانعی بر سر راه این متقلبان نخواهد بود، چاره کار ابتدا دفاع از هویت تاریخی زعفران خالص ایرانی است و سپس اعتماد سازی در بازار هدف که متاسفانه کمتر به آن توجه شده است. انتخاب بسته بندی با رعایت استانداردهای تایید شده جهانی برای مصرف کننده یک حق پذیرفته شده است که نمی توان نادیده گرفت. بخش دوم هم واردکنندگانی هستند که به علت حفظ سابقه طولانی و گاهی تاریخی در بازار خرده فروشی زعفران و اعتمادی که مصرف کننده به آنها دارد زعفران را در بسته های بزرگ خریداری و پس از بسته بندی در شبکه سنتی خود توزیع می کنند، این بخش از واردکنندگان از سرمایه اعتماد و سابقه طولانی خود در بازار استفاده می کنند، شبیه این مورد در کشور خودمان هم داریم که به طور مثال در عرضه محصولی با نام خود شهرت دارند چگونه می توان آنها را وادار به چشم پوشی از سرمایه معنوی خودشان کرد، اینکه چون این گروه از واردکنندگان برای حفظ بازار مثلاً صد ساله خود ناچارخواهند شد بهای بیشتری برای مواد مورد نیازشان بپردازند در کوتاه مدت ممکن است اتفاق بیافتد، اما دیری نخواهد پایید که این گروه هم بدنبال منابع دیگری برای تامین نیازشان خواهند رفت، اگر فروشنده ای با استفاده از بهترین کیفیت زعفران ایرانی برروی بسته بندی خود نام کشور دیگری را برای مشتری خود بیان می کند و ما نیز از این رهگذر به دنبال کسب منافع مادی و معنوی که حق ما است هستیم بهتر است از راه های منطقی تری وارد شویم.
به طور تقریبی دو سوم واردکنندگان کنونی زعفران به شکلی پس از اطلاع از اینکه زعفران خریداری آنها محصول ایران است اقدام به واردات مستقیم زعفران ایران کرده اید، آیا این موقعیت با وضع عوارض بوجود آمده است ؟ به طور یقین اینطور نبوده، فاکتورهایی در زعفران ایران وجود دارد که وجه تمایز عمده شناخت زعفران ایران نسبت به زعفران اسپانیا – هند – مراکش و ... است و تنها زمانی مصرف کننده به این واقعیت رسیده که محصول ایران را در شبکه های وسیع دیگران در جهان دیده و یا مصرف کرده است.
پیشنهاد می شود دولت بطور یکسان و برابر چتر حمایتی از واحدهایی که با تحمل مرارت های زیاد برای تولید و صادرات اصولی و مستمر ایجاد شده اند و دارای تجاربی ارزنده هستند را گسترش داده و مسیر توسعه بازار را برای همه واحدهایی که توانایی لازم را دارند هموار کند، بی تردید ایجاد محدودیت و دریافت عوارض از واحدهای صادر کننده زعفران که با صرف هزینه های زیاد و دارا بودن امکانات، ناچار به تامین نیاز مشتریان خود در همه سطوح هستند به زیان این صنعت و با سیاست حمایت از کارآفرینان منافات دارد.
آرزوی همه صادرکنندگان با تجربه زعفران اینست تا روزی برسد که 100 درصد صادرات آنها به صورت بسته بندی قابل عرضه به مصرف کننده انجام پذیرد، زیرا این امرمنجر به تجارت پایدار و به موفقیت واحد خواهد انجامید. اما رسیدن به این هدف با سیاست تنبیه بجای تشویق و حمایت از چند واحد دست چین شده میسر نخواهد بود، حلقه مفقوده سهم اندک صادرات در بسته بندی ریز در مقابل حجم عظیم صادرات بصورت بسته بندی بیش از 30 گرم دریافت عوارض نیست، چاره کار نگاهی نو و واقع بینانه به اعتماد سازی و کسب جایگاه واقعی زعفران ایران با مشارکت جدی همه فعالان در این بخش برای توسعه بازار زعفران ایرانی است.
منبع: سایت اتاق ایران